फुड पोइजनिङका ब्याक्टेरिया र भाइरस: प्रकार र विशेषताको तालिका | SSW Food Manufacturing

ब्याक्टेरिया र भाइरसमा के फरक छ?

खाद्य विषाक्तता (食中毒) का कारणमा ब्याक्टेरिया (細菌), भाइरस (ウイルス), प्राकृतिक विष (自然毒), रासायनिक पदार्थ (化学物質), परजीवी (寄生虫) आदि पर्छन्। कारणअनुसार लक्षण देखिन लाग्ने समय, लक्षण र रोकथामको तरिका फरक हुन्छ (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालय "खाद्य विषाक्तता")।

ब्याक्टेरिया र भाइरसको फरक
	ब्याक्टेरिया	भाइरस
खानाभित्र	तापक्रम र आर्द्रता मिलेमा बढ्छन्	बढ्दैनन्
कहाँ बढ्छन्	खानाभित्र	मानिसको आन्द्राभित्र
धेरै हुने मौसम	वर्षा याम (梅雨) तिरबाट बढ्छ	जाडो (नोभेम्बर–मार्च)
रोकथामका सिद्धान्त	लाग्न नदिने · बढ्न नदिने · मार्ने	भित्र नल्याउने · फैलिन नदिने · लाग्न नदिने · मार्ने

भाइरस कम तापक्रम र सुक्खा ठाउँमा पनि लामो समयसम्म जीवित रहन्छन् (जापान सरकारको जनसम्पर्क वेबसाइट Gov-Online)।

जापानी	नेपाली अर्थ
細菌(さいきん)	ब्याक्टेरिया (जीवाणु)
ウイルス(ういるす)	भाइरस
自然毒(しぜんどく)	प्राकृतिक विष
寄生虫(きせいちゅう)	परजीवी

मुख्य खाद्य विषाक्तता गराउने ब्याक्टेरियाका विशेषता (तालिका)

यस साइटको सिफारिस: "कारण बन्न सक्ने खाना", "लक्षण देखिन लाग्ने समय" र "तापले नष्ट हुन्छ कि हुँदैन" — यी 3 कुरामा ध्यान दिएर याद गर्नुहोस्।

मुख्य खाद्य विषाक्तता गराउने ब्याक्टेरिया (खाद्य सुरक्षा आयोगको फ्याक्टसिट, Gov-Online आदि)
ब्याक्टेरिया	मुख्य कारण बन्ने खाना / पाइने ठाउँ	लक्षण देखिन लाग्ने समय	मुख्य बुँदा
क्याम्पाइलोब्याक्टर (カンピロバクター)	काँचो वा राम्ररी नपाकेको कुखुराको परिकार (कुखुराको काँचो मासु, ताताकी, कुखुराको कलेजो)	2–7 दिन	केही सय जति थोरै ब्याक्टेरियाले पनि संक्रमण हुन्छ
साल्मोनेला (サルモネラ属菌)	मासु र अण्डा। घरपालुवा जनावर र मुसाबाट पनि	आधा दिन–2 दिन	कडा पेट र आन्द्राको सुजन (ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस)
स्टेफिलोकोकस ओरियस (黄色ブドウ球菌)	मानिसको नाक र घाँटी, हातको पिप भएको घाउ	0.5–6 घण्टा (औसत 3 घण्टा)	विष तापले नष्ट हुँदैन। वाकवाकी र बान्ता अनिवार्य रूपमा हुन्छ
आन्द्रामा रक्तस्राव गराउने ई. कोलाई (腸管出血性大腸菌) (O157 आदि)	पशुको आन्द्रा। काँचो वा राम्ररी नपाकेको मासु	—	भेरो विष (ベロ毒素) । रगत मिसिएको पखाला। बालबालिका र वृद्धवृद्धामा गम्भीर हुन सक्छ
क्लोस्ट्रिडियम पर्फ्रिन्जेन्स (ウエルシュ菌)	ठूलो परिमाणमा बनाएको करी, स्टु, उसिनेका परिकार	6–18 घण्टा (औसत 10 घण्टा)	तापले नष्ट नहुने स्पोर बनाउँछ। अक्सिजन नभएको ठाउँमा बढ्छ
ब्यासिलस सेरियस (セレウス菌)	बान्ता प्रकार: फ्राइड राइस, याकिसोबा / पखाला प्रकार: मासु, तरकारी	—	बान्ता प्रकारको विष 126℃ मा 90 मिनेट तताए पनि बाँकी रहन्छ
क्लोस्ट्रिडियम बोटुलिनम (ボツリヌス菌)	बोतलबन्द, क्यानबन्द, भ्याकुम प्याक गरिएका खाना	—	विष 80℃ मा 20 मिनेट वा 100℃ मा 1–2 मिनेट तताएमा नष्ट हुन्छ
भिब्रियो पाराहेमोलाइटिकस (腸炎ビブリオ)	माछा र समुद्री खाना	—	नुन मन पराउँछ, सादा पानीमा कमजोर। 37℃ आसपासमा करिब 10 मिनेटमा दोब्बर हुन्छ
लिस्टेरिया (リステリア)	नेचुरल चिज, कच्चा ह्याम आदि	—	4℃ वा सोभन्दा कम तापक्रम र 12% नुनमा पनि बढ्छ

"तापले नष्ट नहुने विष" मा ध्यान दिनुहोस्

स्टेफिलोकोकस ओरियसको विष (एन्टेरोटक्सिन) र ब्यासिलस सेरियस (बान्ता प्रकार) को विष सामान्य तताइले नष्ट हुँदैन। एक पटक खानाभित्र विष बनिसकेपछि तताए पनि ढिला भइसकेको हुन्छ। उल्टो, क्लोस्ट्रिडियम बोटुलिनमको विष 80℃ मा 20 मिनेट वा 100℃ मा 1–2 मिनेट तताएमा नष्ट हुन्छ।

क्लोस्ट्रिडियम पर्फ्रिन्जेन्सले तापले नष्ट नहुने स्पोर (बीजाणु) (芽胞) बनाउँछ। खाद्य विषाक्तता गराउने यस ब्याक्टेरियाको स्पोर 100℃ मा 1–6 घण्टा तताए पनि बाँच्छ। ठूलो भाँडोको परिकार बिस्तारै चिसो हुँदा करिब 55℃ देखि अचानक बढ्छ। भण्डारण गर्दा सानो-सानो भागमा बाँडेर 10℃ वा सोभन्दा कम, वा 55℃ वा सोभन्दा बढी मा राख्नुहोस्। ब्यासिलस सेरियस पनि स्पोर बनाउने ब्याक्टेरिया हो, त्यसैले भण्डारण गर्ने भए छिटो 55℃ वा सोभन्दा बढी, वा 8℃ वा सोभन्दा कम मा राख्नुहोस्।

जापानी	नेपाली अर्थ
カンピロバクター(かんぴろばくたー)	क्याम्पाइलोब्याक्टर (Campylobacter)
サルモネラ(さるもねら)	साल्मोनेला (Salmonella)
黄色ブドウ球菌(おうしょくぶどうきゅうきん)	स्टेफिलोकोकस ओरियस (Staphylococcus aureus)
腸管出血性大腸菌(ちょうかんしゅっけつせいだいちょうきん)	आन्द्रामा रक्तस्राव गराउने ई. कोलाई (EHEC, O157)
ウエルシュ菌(うえるしゅきん)	क्लोस्ट्रिडियम पर्फ्रिन्जेन्स (Clostridium perfringens)
セレウス菌(せれうすきん)	ब्यासिलस सेरियस (Bacillus cereus)
芽胞(がほう)	स्पोर (बीजाणु)
潜伏期間(せんぷくきかん)	लक्षण देखिनुअघिको अवधि (इन्कुबेसन पिरियड)

नोरोभाइरसका विशेषता के हुन्?

नोरोभाइरस (ノロウイルス) हात वा खानाको माध्यमबाट मुखबाट भित्र पस्छ र मानिसको आन्द्रामा बढ्छ। लक्षण देखिन 24–48 घण्टा लाग्छ, र वाकवाकी, बान्ता, पखाला र पेट दुखाइ 1–2 दिनसम्म रहन्छ (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालय "नोरोभाइरससम्बन्धी Q&A")।

थोरै मात्रामा भाइरसले पनि संक्रमण हुन्छ
लक्षण हराएपछि पनि सामान्यतया 1 हप्ता जति, लामो भए 1 महिना जति दिसामा भाइरस निस्किन्छ
हालका वर्षहरूमा नोरोभाइरसबाट हुने खाद्य विषाक्तताको करिब 80% खाना पकाउने व्यक्तिबाट भएको छ। करिब 50% लक्षण नदेखिएका व्यक्तिबाट भएको छ (साना सामान्य रेस्टुरेन्टका लागि निर्देशिका)
दुई खोल भएका शंखे (सिपी आदि) (二枚貝) ले समुद्री पानीको भाइरस आफ्नो शरीरमा जम्मा गर्छन्। भित्री भाग 85–90℃ मा 90 सेकेन्ड वा सोभन्दा बढी तताउनुहोस्
कीटाणुनाशक इथानोल र इन्भर्ट साबुन (逆性石けん) ले राम्रो काम गर्दैनन्। सोडियम हाइपोक्लोराइट (次亜塩素酸ナトリウム), क्लोरस एसिड पानी (亜塩素酸水) र तताउने तरिका प्रभावकारी हुन्छन्
बान्ता सुक्यो भने भाइरस हावामा उड्छ। सुक्नुअघि नै सफा गर्नुहोस् र राम्ररी हावा चलाउनुहोस्

जापानी	नेपाली अर्थ
ノロウイルス(のろういるす)	नोरोभाइरस (Norovirus)
二枚貝(にまいがい)	दुई खोल भएका शंखे (सिपी आदि, bivalve)
次亜塩素酸ナトリウム(じあえんそさんなとりうむ)	सोडियम हाइपोक्लोराइट

याद गर्नुपर्ने तापक्रम कति?

खाद्य विषाक्तता गराउने धेरैजसो ब्याक्टेरिया कोठाको तापक्रम (करिब 20℃) मा बढ्न थाल्छन्, र मानिसको शरीरको तापक्रम जतिमा सबैभन्दा छिटो बढ्छन्। उदाहरणका लागि O157 आदि 7–8℃ जतिबाट बढ्न थाल्छन्, र 35–40℃ मा सबैभन्दा सक्रिय हुन्छन् (Gov-Online)।

तापक्रमको मापदण्ड (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालय, Gov-Online)
विषय	तापक्रम
खतरनाक तापक्रम क्षेत्र (ब्याक्टेरिया सजिलै बढ्ने)	10–60℃
मासु आदि तताउँदा	भित्री भाग 75℃ मा 1 मिनेट वा सोभन्दा बढी
नोरोभाइरसको जोखिम भएका दुई खोल भएका शंखे	भित्री भाग 85–90℃ मा 90 सेकेन्ड वा सोभन्दा बढी
अण्डा प्रयोग गरेर पकाउँदा	70℃ मा 1 मिनेट वा सोभन्दा बढी
बाँकी रहेको खाना फेरि तताउँदा	75℃ वा सोभन्दा बढी
धेरैजसो ब्याक्टेरियाको वृद्धि ढिलो हुने	10℃ वा सोभन्दा कम
धेरैजसो ब्याक्टेरियाको वृद्धि रोकिने	−15℃ वा सोभन्दा कम

फ्रिजभित्र पनि ब्याक्टेरिया बिस्तारै बढ्छन्। फ्रिजमा धेरै भर नपर्नुहोस्, चाँडै प्रयोग गर्नुहोस्।

जापानी	नेपाली अर्थ
危険温度帯(きけんおんどたい)	खतरनाक तापक्रम क्षेत्र (10–60℃)
中心温度(ちゅうしんおんど)	भित्री भागको तापक्रम (केन्द्र तापक्रम)
加熱不足(かねつぶそく)	राम्ररी नपाकेको (तताउन नपुगेको)

रोकथामका 3 सिद्धान्त र भाइरसका 4 सिद्धान्त

ब्याक्टेरियाबाट हुने खाद्य विषाक्तताका 3 सिद्धान्त "लाग्न नदिने · बढ्न नदिने · मार्ने" हुन् (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालय "खाद्य विषाक्तता")। भाइरस खानाभित्र बढ्दैनन्, त्यसैले "बढ्न नदिने" लागू हुँदैन। भाइरसका लागि "भित्र नल्याउने · फैलिन नदिने · लाग्न नदिने · मार्ने" — यी 4 सिद्धान्त हुन् (Gov-Online)।

सिद्धान्त र कार्यस्थलमा गर्ने कामका उदाहरण
सिद्धान्त	कार्यस्थलमा गर्ने कामका उदाहरण
लाग्न नदिने	हात धुने, भाँडाकुँडा र औजार छुट्टाछुट्टै प्रयोग गर्ने
बढ्न नदिने (ब्याक्टेरिया)	10℃ वा सोभन्दा कममा फ्रिजमा राख्ने, खतरनाक तापक्रम क्षेत्रमा लामो समय नराख्ने
मार्ने	भित्री भाग 75℃ मा 1 मिनेट वा सोभन्दा बढी तताउने
भित्र नल्याउने (भाइरस)	स्वास्थ्य ठीक नभएको व्यक्तिले काम नगर्ने
फैलिन नदिने (भाइरस)	बान्ता सही तरिकाले सफा गर्ने

जापानी	नेपाली अर्थ
食中毒予防の3原則(しょくちゅうどくよぼうのさんげんそく)	खाद्य विषाक्तता रोकथामका 3 सिद्धान्त
つけない(つけない)	(ब्याक्टेरिया) लाग्न नदिने
増やさない(ふやさない)	(ब्याक्टेरिया) बढ्न नदिने
やっつける(やっつける)	(ब्याक्टेरिया) मार्ने (नष्ट गर्ने)
持ち込まない(もちこまない)	भित्र नल्याउने
ひろげない(ひろげない)	फैलिन नदिने

खाद्य विषाक्तताको पछिल्लो तथ्याङ्क (सन् 2025 = रेइवा 7)

स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालयका अनुसार सन् 2025 (रेइवा 7) मा खाद्य विषाक्तताका 1,172 घटना र 24,727 बिरामी भए। तीमध्ये नोरोभाइरसका 462 घटना (39.4%) र 18,566 बिरामी (75.1%) थिए ("नोरोभाइरससम्बन्धी Q&A", सन् 2026 जुन 30 मा अद्यावधिक)।

सन् 2025 (रेइवा 7) को खाद्य विषाक्तता (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालय)
	जम्मा	नोरोभाइरस
घटना संख्या	1,172 घटना	462 घटना (39.4%)
बिरामी संख्या	24,727 जना	18,566 जना (75.1%)

यो संख्या हरेक वर्ष अद्यावधिक हुन्छ। प्रश्न हल गर्दा "कुन वर्षको संख्या हो" भनेर जाँच्नुहोस्।

धेरैले गर्ने गल्ती

✕ "राम्ररी तताए जुनसुकै विष पनि ठीक हुन्छ" → ○ स्टेफिलोकोकस ओरियस र ब्यासिलस सेरियस (बान्ता प्रकार) को विष तापले नष्ट हुँदैन
✕ "भाइरस पनि खानाभित्र बढ्छन्" → ○ भाइरस मानिसको आन्द्राभित्र बढ्छन्
✕ "ताजा मासु भए काँचै खाँदा पनि सुरक्षित" → ○ ताजा होस् वा नहोस्, काँचो वा राम्ररी नपाकेको मासु खतरनाक हुन्छ
✕ "फ्रिजमा राखे ब्याक्टेरिया बढ्दैनन्" → ○ बिस्तारै बढ्छन्। वृद्धि रोकिने −15℃ वा सोभन्दा कममा हो
✕ "नोरोभाइरसमा अल्कोहलले कीटाणुशोधन गर्दा काम गर्छ" → ○ राम्रो काम गर्दैन। सोडियम हाइपोक्लोराइट वा तताउने

अभ्यास प्रश्न (3 प्रश्न)

परीक्षाकै ढाँचामा प्रश्न हल गरेर हेर्नुहोस्

फुरिगानासहितको जापानी, 3 विकल्प। उत्तर छान्दा नेपाली व्याख्या देखिन्छ।

प्रश्न 1 / 3खाद्य स्वच्छता・सैद्धान्तिक

黄色(きいろ)ブドウ球菌(きゅうきん)が食品(しょくひん)の中(なか)で作(つく)る毒素(どくそ)について、正(ただ)しいものはどれですか。

प्रश्न 2 / 3खाद्य स्वच्छता・सैद्धान्तिक

ウエルシュ菌(きん)を防(ふせ)ぐための保存(ほぞん)方法(ほうほう)として、正(ただ)しいものはどれですか。

प्रश्न 3 / 3खाद्य स्वच्छता・सैद्धान्तिक

細菌(さいきん)とウイルスのちがいとして、まちがっているものはどれですか。

अझ अभ्यास गर्न चाहनुहुन्छ भने खतराका कारकका प्रश्न र खाद्य स्वच्छताका आधारभूत प्रश्न हेर्नुहोस्। समग्र क्षमता निःशुल्क 40 प्रश्नको मक टेस्ट बाट जाँच्न सकिन्छ। हात धुने र स्वास्थ्य अवस्थाका नियम खाद्य स्वच्छताका आधारभूत कुरा मा राखिएका छन्।

यस विषयका प्रश्न (व्याख्यासहित)

धेरै सोधिने प्रश्न

खाद्य विषाक्तताको सबैभन्दा धेरै कारण के हो?

सन् 2025 (रेइवा 7) मा बिरामी संख्याका आधारमा नोरोभाइरस सबैभन्दा धेरै थियो, जुन जम्माको 75.1% (18,566 जना) थियो। घटना संख्यामा पनि जम्माको 39.4% (462 घटना) ओगटेको छ (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालय)।

तताएर पनि रोक्न नसकिने खाद्य विषाक्तता छ?

छ। स्टेफिलोकोकस ओरियस र ब्यासिलस सेरियस (बान्ता प्रकार) ले बनाएको विष सामान्य तताइले नष्ट हुँदैन। माछामा बन्ने हिस्टामिनबारे खानाका खतराका कारक हेर्नुहोस्।

मासु कति डिग्रीमा कति मिनेट तताउनुपर्छ?

मापदण्ड: खानाको भित्री भाग 75℃ मा 1 मिनेट वा सोभन्दा बढी। नोरोभाइरसको जोखिम भएका दुई खोल भएका शंखे भित्री भाग 85–90℃ मा 90 सेकेन्ड वा सोभन्दा बढी।

करी भोलिपल्टसम्म राख्दा के ध्यान दिने?

ठूलो परिमाणमा बनाएको करीमा क्लोस्ट्रिडियम पर्फ्रिन्जेन्स सजिलै बढ्छ। सानो-सानो भागमा बाँडेर 10℃ वा सोभन्दा कम, वा 55℃ वा सोभन्दा बढीमा राख्नुहोस्, र फेरि तताउँदा राम्ररी तताउनुहोस्।

सम्बन्धित गाइड

स्रोत

अंक र प्रक्रिया तलका आधिकारिक स्रोतबाट जाँचिएका हुन् (जाँच मिति 2026-10-22)। जानकारी बदलिन सक्छ, त्यसैले बुकिङ गर्नुअघि आधिकारिक साइटमा फेरि जाँच्नुहोस्।

Tokugi Pass OTAFF, Prometric वा जापान सरकारसँग सम्बन्ध नभएको स्वतन्त्र अध्ययन साइट हो। प्रश्नहरू सार्वजनिक सरकारी सामग्रीको आधारमा आफैं बनाइएका हुन्, वास्तविक परीक्षाका प्रश्न होइनन्।

अन्य भाषा: 日本語 · Tiếng Việt · မြန်မာဘာသာ · Bahasa Indonesia · 简体中文