खतराका कारकका 3 वर्गीकरण, बाह्य वस्तु र एलर्जेन | SSW Food Manufacturing

खतराको कारक (हजार्ड) के हो?

खतराको कारक (हजार्ड) (危害要因) भनेको स्वास्थ्यमा नराम्रो असर पार्ने कारण बन्न सक्ने, खानाभित्रको पदार्थ वा खानाको अवस्था हो (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालयको HACCP परिचय निर्देशिका)। HACCP मा सबैभन्दा पहिले खतराका कारक पत्ता लगाएर विश्लेषण गरिन्छ।

खतराका कारकका 3 वर्गीकरण र उदाहरण
वर्गीकरण	उदाहरण
जैविक	हानिकारक सूक्ष्मजीव (खाद्य विषाक्तता गराउने ब्याक्टेरिया आदि), परजीवी (एनिसाकिस आदि)
रासायनिक	डिटर्जेन्ट, कीटाणुनाशक आदि रासायनिक पदार्थ, हिस्टामिन, एलर्जेन
भौतिक	कडा बाह्य वस्तु (धातुको टुक्रा, सिसाको टुक्रा, ढुङ्गा आदि)

म्याकरेल (साबा) माछाको उदाहरणमा हिस्टामिन र एलर्जेनलाई "रासायनिक", र भिब्रियो पाराहेमोलाइटिकस आदि ब्याक्टेरिया र परजीवीलाई "जैविक" मा वर्गीकरण गरिएको छ (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालयको HACCP परिचय निर्देशिका [समुद्री खाद्य प्रशोधन])।

खतराका कारकको 3 वर्गीकरणमा परजीवी "जैविक" हो। टोक्यो महानगरको बाह्य वस्तुको वर्गीकरणमा यो "जनावरजन्य बाह्य वस्तु" मा पर्छ, तर त्यो छुट्टै वर्गीकरण हो, त्यसैले दुवैलाई नमिसाउनुहोस्।

जापानी	नेपाली अर्थ
危害要因（ハザード）(きがいよういん（はざーど）)	खतराको कारक (हजार्ड)
生物的危害要因(せいぶつてききがいよういん)	जैविक खतरा
化学的危害要因(かがくてききがいよういん)	रासायनिक खतरा
物理的危害要因(ぶつりてききがいよういん)	भौतिक खतरा

खानामा बाह्य वस्तु मिसिन कसरी रोक्ने?

बाह्य वस्तु (異物) भनेको खानाभित्र भएका "त्यो खानाको मूल तत्त्व नभएका" सबै चीज हुन् (टोक्यो महानगर स्वास्थ्य तथा चिकित्सा ब्यूरो)।

बाह्य वस्तुका प्रकार (टोक्यो महानगर स्वास्थ्य तथा चिकित्सा ब्यूरो)
प्रकार	उदाहरण
कडा बाह्य वस्तु	ढुङ्गा, हड्डीको टुक्रा, सिसाको टुक्रा, प्लास्टिकको टुक्रा, धातुको टुक्रा, सुई
जनावरजन्य बाह्य वस्तु	कीरा, परजीवी, शरीरको रौं
वनस्पतिजन्य बाह्य वस्तु	कच्चा पदार्थ नभएका बीउ, रेसाका टुक्रा, काठका टुक्रा

टोक्यो महानगरमा आर्थिक वर्ष 2021 (रेइवा 3) मा खानामा बाह्य वस्तु मिसिएको 561 उजुरीमध्ये कीरा (साङ्ला, झिँगा आदि) 31% सहित सबैभन्दा धेरै थिए, त्यसपछि प्लास्टिक र रबर आदि सिंथेटिक रेजिन 17% थिए।

रोकथामका 4 दृष्टिकोण

भित्र नल्याउने: हातघडी, कानको गहना (पियर्स) र हेयरपिन खोल्ने। आफ्ना निजी सामान भित्र नल्याउने। कटर, स्टेपलर, क्लिप, रबर ब्यान्ड आदि पनि सकेसम्म प्रयोग नगर्ने
भित्र पस्न नदिने: उदाहरणका लागि साङ्ला रोक्न भेन्टिलेसन फ्यान, ढोका र भित्ताका चिरा जस्ता पस्ने बाटा बन्द गर्ने
नबनाउने
हटाउने

मेटल डिटेक्टर (金属探知機) प्रयोग गर्नुअघि र पछि, र तोकिएको उत्पादन संख्यापिच्छे टेस्ट पिस पठाएर ठीकसँग काम गर्छ कि गर्दैन जाँच्ने र अभिलेख राख्ने (मिठाई उत्पादन उद्योगको निर्देशिका)। कपालको रौं रोक्ने उपाय खाद्य स्वच्छताका आधारभूत कुरा मा पनि राखिएको छ।

जापानी	नेपाली अर्थ
異物(いぶつ)	बाह्य वस्तु
異物混入(いぶつこんにゅう)	खानामा बाह्य वस्तु मिसिनु
金属探知機(きんぞくたんちき)	मेटल डिटेक्टर (धातु पत्ता लगाउने यन्त्र)

डिटर्जेन्ट र कीटाणुनाशक मिसिन कसरी रोक्ने?

सफा गर्ने एजेन्ट र कीटाणुनाशक जस्ता रासायनिक पदार्थ सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्ने, आवश्यक भए भाँडोमा भित्रको पदार्थको नाम लेख्ने, र खानामा नपस्ने बनाउने (खाद्य स्वच्छता ऐन कार्यान्वयन नियमावली)।

डिटर्जेन्ट सानो भागमा बाँड्दा त्यसैका लागि छुट्याइएको भाँडोमा राख्ने
लेबल पढ्न गाह्रो भएमा फेरि लेख्ने
प्रयोग गर्ने औजारमा फोहोर वा डिटर्जेन्ट बाँकी भए, डिटर्जेन्टले फेरि धुने वा फेरि पखालेर कीटाणुशोधन गर्ने

जापानी	नेपाली अर्थ
洗剤(せんざい)	डिटर्जेन्ट (सफाइ एजेन्ट)
化学物質(かがくぶっしつ)	रासायनिक पदार्थ

हिस्टामिन तताएर रोक्न सकिन्छ?

सकिँदैन। म्याकरेल (साबा), टुना, सार्डिन जस्ता रातो मासु भएका माछा कोठाको तापक्रममा राख्ने जस्ता गलत व्यवस्थापन भएमा ब्याक्टेरिया बढेर हिस्टामिन बन्छ। हिस्टामिन तापले नष्ट हुँदैन, एक पटक बनेपछि तताए पनि टुक्रिँदैन (खाद्य सुरक्षा आयोग)।

धेरै हिस्टामिन भएको माछा खाँदा केही मिनेटदेखि 30 मिनेट जतिमा अनुहार (विशेष गरी मुखको वरिपरि र कानको लोती) रातो हुने, टाउको दुख्ने र डाबर (पित्त) आउन सक्छ। यो एलर्जी जस्तै देखिन्छ, तर एलर्जी होइन, खाद्य विषाक्तता हो।

एलर्जी लेबलमा अनिवार्य एलर्जेन कतिवटा छन्?

खाद्य एलर्जी (食物アレルギー) भनेको खानाको प्रोटिन आदि (एलर्जेन) लाई शरीरले बाहिरी चीज ठानेर कडा प्रतिक्रिया जनाउँदा लक्षण देखिनु हो। गम्भीर अवस्थामा होस हराउने वा रक्तचाप घट्ने एनाफाइल्याक्टिक सक (アナフィラキシーショック) हुन्छ (उपभोक्ता मामिला एजेन्सी)।

एलर्जी लेबलका वस्तु (उपभोक्ता मामिला एजेन्सी, सन् 2026 अप्रिलसम्मको)
वर्ग	वस्तु
लेबलमा अनिवार्य देखाउनुपर्ने एलर्जेन (特定原材料) 9 वस्तु	झिँगे माछा, काजु, गंगटा, ओखर, गहुँ, फापर (सोबा), अण्डा, दूध, बदाम (मुङ्फली)
लेबलमा देखाउन सिफारिस गरिएका एलर्जेन (特定原材料に準ずるもの) 20 वस्तु	आल्मन्ड (हाडे बदाम), अबालोन, स्क्विड, साल्मनको फुल (इकुरा), सुन्तला, किवी, गाईको मासु, तिल, साल्मन, म्याकरेल (साबा), भटमास, कुखुराको मासु, केरा, पिस्ता, सुँगुरको मासु, म्याकाडामिया नट, आरु, जापानी तरुल (यामाइमो), स्याउ, जिलेटिन

लेबलमा देखाउनुपर्ने वस्तु परिमार्जन हुन सक्छन्। सामग्री पढ्दा "कहिलेसम्मको जानकारी हो" भन्नेमा ध्यान दिनुहोस्।

कन्टामिनेसन (अनजानमा मिसिनु)

लेबलमा अनिवार्य एलर्जेन प्रयोग नगरेको खानामा पनि उही उत्पादन लाइनमा मिसिन सक्छ। उपायहरू यस्ता छन्।

औजार सकेसम्म छुट्याइएको (एउटै कामका लागि मात्र) प्रयोग गर्ने। साझा प्रयोग गर्दा राम्ररी धोएर मात्र प्रयोग गर्ने
अनिवार्य एलर्जेन प्रयोग नगर्ने उत्पादन पहिले बनाउने
पर्याप्त उपाय गर्दा पनि मिसिने सम्भावना हटाउन नसकिएमा सावधानीको लेबल लगाउने। तर "भएको हुन सक्छ" भन्ने मात्र लेबल मान्य हुँदैन

जापानी	नेपाली अर्थ
食物アレルギー(しょくもつあれるぎー)	खाद्य एलर्जी
アレルゲン(あれるげん)	एलर्जेन (एलर्जी गराउने पदार्थ)
特定原材料(とくていげんざいりょう)	लेबलमा अनिवार्य देखाउनुपर्ने एलर्जेन (9 प्रकार)
特定原材料に準ずるもの(とくていげんざいりょうにじゅんずるもの)	लेबलमा देखाउन सिफारिस गरिएका एलर्जेन (20 प्रकार)
コンタミネーション(こんたみねーしょん)	अनजानमा मिसिनु (कन्टामिनेसन)

प्राकृतिक विष र परजीवीमा के ध्यान दिने?

प्राकृतिक विष र परजीवीका मुख्य बुँदा
कारण	मुख्य बुँदा
आलु (सोलानिन, चाकोनिन)	टुसा वरिपरिको भाग समेत हटाउने। हरियो भाग भएमा बोक्रा बाक्लो गरी ताछ्ने। नपाकेका साना आलु नखाने (कृषि, वन तथा मत्स्य मन्त्रालय)
फुगु (पफर फिस) माछाको विष (टेट्रोडोटक्सिन) (フグ毒)	नुनले मिच्दा, पानीमा भिजाउँदा वा तताउँदा कमजोर हुँदैन। मान्यताप्राप्त विशेषज्ञले मात्र प्रशोधन गर्ने (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालय)
एनिसाकिस (アニサキス)	2–3 cm लामो सेतो धागो जस्तो। माछा मरेपछि भुँडीबाट मासुमा सर्छ। −20℃ मा 24 घण्टा वा सोभन्दा बढी जमाउने, वा 70℃ वा सोभन्दा बढी (60℃ भए 1 मिनेट) तताएर रोक्ने (स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालय)

सामान्य खाना पकाउँदा प्रयोग गरिने सिर्का, नुनमा राख्ने, सोया सस र वासाबीले एनिसाकिस मर्दैन। ताजा माछा छानेर छिटो भुँडी निकाल्ने, भुँडी काँचै नपस्कने, र आँखाले हेरेर हटाउने।

जापानी	नेपाली अर्थ
自然毒(しぜんどく)	प्राकृतिक विष
フグ毒(ふぐどく)	फुगु (पफर फिस) माछाको विष (टेट्रोडोटक्सिन)
アニサキス(あにさきす)	एनिसाकिस (Anisakis, माछामा पाइने परजीवी)
寄生虫(きせいちゅう)	परजीवी

काम गर्दा बाह्य वस्तु वा असामान्य कुरा भेटिए के गर्ने?

काम गर्दा असामान्य कुरा देखिएमा वा गल्ती गरेमा, तुरुन्तै काम रोकेर आफ्नो हाकिम वा जिम्मेवार व्यक्तिलाई रिपोर्ट गर्ने, र उहाँको निर्णय सोध्ने (मिठाई उत्पादन उद्योगको निर्देशिका)। आफू एक्लैले निर्णय गरेर उत्पादनलाई त्यत्तिकै अगाडि पठाउनु हुँदैन। निर्णय प्रश्न (判断試験) हल गर्दा पनि यो महत्त्वपूर्ण सोच हो (निर्णय प्रश्न कसरी हल गर्ने)।

जापानी	नेपाली अर्थ
上司に報告(じょうしにほうこく)	आफ्नो हाकिमलाई रिपोर्ट गर्ने
責任者(せきにんしゃ)	जिम्मेवार व्यक्ति

धेरैले गर्ने गल्ती

✕ "हिस्टामिन राम्ररी पकाए ठीक हुन्छ" → ○ तताए पनि टुक्रिँदैन
✕ "हिस्टामिनको लक्षण एलर्जी हो" → ○ एलर्जी जस्तै देखिन्छ, तर खाद्य विषाक्तता हो
✕ "एलर्जेन जैविक खतरा हो" → ○ रासायनिक खतरा हो
✕ "लेबलमा अनिवार्य एलर्जेन 8 वस्तु हुन्" → ○ सन् 2026 अप्रिलसम्ममा 9 वस्तु (काजु समेत)
✕ "सिर्कामा राखे एनिसाकिस मर्छ" → ○ सिर्का, नुन, सोया सस र वासाबीले मर्दैन
✕ "भएको हुन सक्छ" भनेर लेखे ढुक्क → ○ सम्भावना मात्र देखाउने लेबल मान्य हुँदैन

अभ्यास प्रश्न (3 प्रश्न)

परीक्षाकै ढाँचामा प्रश्न हल गरेर हेर्नुहोस्

फुरिगानासहितको जापानी, 3 विकल्प। उत्तर छान्दा नेपाली व्याख्या देखिन्छ।

प्रश्न 1 / 3खाद्य स्वच्छता・सैद्धान्तिक

魚(さかな)の中(なか)でできたヒスタミンは、どの危害要因(きがいよういん)に分類(ぶんるい)されますか。

प्रश्न 2 / 3खाद्य स्वच्छता・सैद्धान्तिक

異物混入(いぶつこんにゅう)対策(たいさく)の4つの視点(してん)として正(ただ)しいものはどれですか。

प्रश्न 3 / 3खाद्य स्वच्छता・निर्णय

あなたの工場(こうじょう)では、今日(きょう)、同(おな)じラインで「えび入(い)り」と「えびなし」のせんべいを作(つく)ります。どうしますか。

अझ अभ्यास गर्न चाहनुहुन्छ भने खतराका कारकका प्रश्न हेर्नुहोस्। समग्र क्षमता निःशुल्क 40 प्रश्नको मक टेस्ट बाट जाँच्न सकिन्छ। खाद्य विषाक्तता गराउने ब्याक्टेरियाका विशेषता खाद्य विषाक्तताका ब्याक्टेरिया र भाइरस मा राखिएका छन्।

यस विषयका प्रश्न (व्याख्यासहित)

खतराका कारक (हजार्ड) अभ्यास गर्नुहोस् →

धेरै सोधिने प्रश्न

खतराका कारकका 3 वर्गीकरण के-के हुन्?

जैविक (हानिकारक सूक्ष्मजीव, परजीवी), रासायनिक (डिटर्जेन्ट आदि रासायनिक पदार्थ, हिस्टामिन, एलर्जेन) र भौतिक (धातुको टुक्रा जस्ता कडा बाह्य वस्तु) — यी 3 हुन्।

एलर्जी लेबलमा अनिवार्य एलर्जेन अहिले कतिवटा छन्?

उपभोक्ता मामिला एजेन्सीका अनुसार सन् 2026 अप्रिलसम्ममा 9 वस्तु छन्: झिँगे माछा, काजु, गंगटा, ओखर, गहुँ, फापर (सोबा), अण्डा, दूध र बदाम (मुङ्फली)।

मेटल डिटेक्टरको टेस्ट पिस कहिले प्रयोग गर्ने?

प्रयोग गर्नुअघि र पछि, र तोकिएको उत्पादन संख्यापिच्छे पठाएर ठीकसँग काम गर्छ कि गर्दैन जाँच्ने र अभिलेख राख्ने।

उत्पादनमा धातुको टुक्रा भेटिए के गर्ने?

तुरुन्तै काम रोकेर आफ्नो हाकिम वा जिम्मेवार व्यक्तिलाई रिपोर्ट गर्ने र निर्णय सोध्ने। आफू एक्लैले निर्णय गरेर ढुवानी (पठाउने) गर्नु हुँदैन।

सम्बन्धित गाइड

स्रोत

अंक र प्रक्रिया तलका आधिकारिक स्रोतबाट जाँचिएका हुन् (जाँच मिति 2026-10-22)। जानकारी बदलिन सक्छ, त्यसैले बुकिङ गर्नुअघि आधिकारिक साइटमा फेरि जाँच्नुहोस्।

Tokugi Pass OTAFF, Prometric वा जापान सरकारसँग सम्बन्ध नभएको स्वतन्त्र अध्ययन साइट हो। प्रश्नहरू सार्वजनिक सरकारी सामग्रीको आधारमा आफैं बनाइएका हुन्, वास्तविक परीक्षाका प्रश्न होइनन्।

अन्य भाषा: 日本語 · Tiếng Việt · မြန်မာဘာသာ · Bahasa Indonesia · 简体中文